Chứng cứ điện tử trong vụ án hình sự có hợp lệ không?

Việc đánh giá chứng cứ điện tử trong vụ án hình sự cần xem xét nguồn, tính toàn vẹn và cách thu thập. Một ảnh chụp tin nhắn có thể gợi mở sự việc nhưng chưa phản ánh toàn bộ cuộc trao đổi. Khi dùng dữ liệu điện tử trong vụ án hình sự, nội dung có lợi không phải yếu tố duy nhất. Cần xem xét cả nguồn, tính toàn vẹn và cách thu thập.

Tin nhắn và ghi âm có được dùng làm chứng cứ trong vụ án hình sự?

Dữ liệu điện tử phải được đánh giá trong bối cảnh

Bộ luật Tố tụng hình sự ghi nhận dữ liệu điện tử trong các nguồn chứng cứ. Việc xác định giá trị cần xem xét cách tạo lập, lưu trữ, truyền gửi, tính toàn vẹn và khả năng xác định chủ thể liên quan theo quy định. [1]

Một đoạn tin nhắn có thể không hiển thị tài khoản, ngày tháng hoặc phần trao đổi trước đó. Điều này có thể khiến ý nghĩa bị hiểu khác. Tên hiển thị trên ứng dụng cũng chưa chắc đủ để xác định người đã gửi.

Do đó, khi lập hồ sơ, nên ghi dữ liệu này chứng minh điều gì và còn hạn chế gì. Không nên khẳng định một tệp duy nhất đã “chứng minh toàn bộ vụ án”. Cần đối chiếu các nguồn khác trước khi đưa ra kết luận.

Chứng cứ điện tử trong vụ án hình sự: Cách giữ bản gốc

Giữ thiết bị, tài khoản hoặc tệp gốc trong phạm vi bạn được quản lý hợp pháp. Có thể tạo bản sao để làm việc, nhưng cần phân biệt bản sao với bản nguồn. Không cắt ghép rồi nộp như bản đầy đủ, không sửa ngày giờ và không xóa phần bất lợi.

Với đoạn ghi âm dài, có thể làm bản chép lời để hỗ trợ tra cứu. Cần ghi rõ đây là tài liệu hỗ trợ và dẫn mốc thời gian. Nội dung nghe không rõ nên đánh dấu chưa xác định thay vì tự điền. Bản chép lời không thay thế tệp âm thanh gốc.

Ví dụ giả định, một cuộc trao đổi kéo dài 20 phút. Trong đó, câu liên quan khoản tiền xuất hiện ở phút thứ 12. Hồ sơ nên giữ toàn bộ tệp và chỉ ra đoạn cần chú ý. Không nên chỉ gửi một đoạn vài giây thiếu bối cảnh.

Chỉ thu thập bằng phương thức hợp pháp

Không xâm nhập tài khoản, cài phần mềm theo dõi hoặc lấy dữ liệu riêng tư của người khác bằng cách trái phép. Quyền riêng tư và các thủ tục thu thập chứng cứ vẫn phải được tôn trọng. [1] [2]

Dữ liệu có thể ở ngân hàng, nhà cung cấp nền tảng hoặc cơ quan mà bạn không có quyền tiếp cận. Khi đó, cung cấp đầu mối và đề nghị cơ quan tiến hành tố tụng thu thập theo thẩm quyền. Không nên giả danh người khác để xin trích xuất.

Cần tránh vận động người liên quan thay đổi nội dung tin nhắn. Cũng không nên cùng thống nhất lời giải thích. Việc giữ chứng cứ là bảo toàn sự thật, không phải làm hồ sơ theo một kết luận có sẵn.

Chứng cứ điện tử trong vụ án hình sự: Cách giao nộp

Chuẩn bị danh mục tên tệp, loại dữ liệu, nguồn, thời điểm thu thập, thiết bị lưu và nội dung cần làm rõ. Khi giao thiết bị, ghi tình trạng bên ngoài, phụ kiện và thông tin nhận diện phù hợp trong biên bản.

Cần đề nghị việc tiếp nhận được lập theo thủ tục và giữ tài liệu xác nhận. Đồng thời, ghi rõ phần nào là bản gốc và phần nào là bản sao. Nếu phát hiện thiếu hoặc có phiên bản tốt hơn, thực hiện việc bổ sung minh bạch.

Thông tin của người không liên quan cần được xử lý thận trọng. Không đăng tệp lên mạng xã hội để tạo áp lực thay cho giao nộp chính thức.

Làm sao chứng minh một tài khoản nhắn tin thuộc về đúng người?

Ảnh hiển thị tên “Anh A” trên một ứng dụng chỉ cho biết thiết bị đã lưu tên liên hệ như vậy. Muốn chứng minh ai thực sự sử dụng tài khoản, cần xem thêm số điện thoại, lịch sử trao đổi, hoàn cảnh giao dịch, dữ liệu từ thiết bị và tài liệu đối chiếu được thu thập hợp pháp. Đặc biệt, khi một tài khoản dùng chung hoặc thiết bị từng được cho mượn, không nên suy trực tiếp từ tên hiển thị sang trách nhiệm hình sự của một cá nhân.

Ví dụ, đoạn chat yêu cầu chuyển 100 triệu đồng có thể liên quan đến lệnh chuyển tiền. Tuy nhiên, đó cũng có thể là bản nháp, tin chuyển tiếp hoặc tài khoản bị người khác sử dụng. Bảng đối chiếu nên ghi thời điểm tin và người được cho là gửi. Đồng thời, ghi số tài khoản nhận, sao kê và sự kiện sau đó. Từng dữ kiện có giá trị riêng. Các con số trùng nhau chưa loại bỏ yêu cầu xác thực chủ thể, bối cảnh và ý nghĩa pháp lý. Không tự đăng nhập tài khoản người khác để tìm thông tin bổ sung.

Chứng cứ điện tử trong vụ án hình sự: Ảnh chụp và tệp gốc khác gì?

Ảnh chụp màn hình giúp nhận biết nội dung ban đầu nhưng có thể thiếu chuỗi trao đổi, thông tin kỹ thuật và dấu vết về tài khoản. Tệp ghi âm gốc hoặc dữ liệu lưu trên thiết bị có thể được kiểm tra theo phương thức chuyên môn để đánh giá nguồn, thời điểm tạo, tính toàn vẹn; bản chuyển tiếp qua ứng dụng cần làm rõ quá trình sao chép. Bản chép lời ghi âm chỉ hỗ trợ tra cứu lời nói, mốc thời gian, không thay thế tệp nguồn và không tự chứng minh chủ thể nói. Khi nộp tài liệu, hãy lập danh mục phân biệt: dữ liệu gốc/thiết bị nguồn; bản sao xuất ra; ảnh chụp; bản chép lời; và các chứng cứ xác thực bên ngoài như sao kê, người chứng kiến, giao dịch liên quan. Nếu chỉ có bản sao do người khác gửi, phải nêu rõ giới hạn nguồn gốc mà mình biết, không nhận là người trực tiếp tạo dữ liệu.

Không nên tự chuyển định dạng, cắt ghép hoặc lọc tạp âm trên tệp duy nhất. Đặc biệt, không được xóa bản ban đầu sau khi xử lý. Nếu làm bản nghe dễ hơn để nghiên cứu, hãy giữ cả nguồn và bản xử lý. Cần mô tả phần mềm, thời điểm và thao tác đã thực hiện. Khi tranh chấp tính xác thực, cơ quan có thẩm quyền có thể xem xét hoạt động chuyên môn. Nhận xét “nghe giọng giống” hay “ảnh nhìn rất thật” không thể thay thế kết quả giám định.

Cách lập một danh mục dữ liệu điện tử để giao nộp

Một danh mục nên có mã tài liệu, tên tệp, định dạng, dung lượng hoặc số trang in, thiết bị/tài khoản nguồn, thời điểm ghi nhận, người đang quản lý và vấn đề cần chứng minh. Với dữ liệu lớn, có thể chia theo nhóm cuộc gọi, giao dịch, hình ảnh và video, giữ số thứ tự nhất quán giữa danh mục với vật mang dữ liệu. Nếu phần nào chứa thông tin riêng không liên quan, đánh dấu để yêu cầu xử lý đúng thủ tục, không tự làm sai lệch tài liệu rồi nộp như bản nguyên gốc.

Ví dụ giả định, bộ dữ liệu gồm hai cuộc ghi âm và mười ảnh chụp chuyển khoản. Bộ dữ liệu còn có một chuỗi chat dài. Không nên đặt tên tất cả là “bằng chứng số 1”. Hãy dùng mã D01 cho âm thanh, D02 cho sao kê và D03 cho chat. Kèm bảng chỉ rõ vấn đề mỗi tệp hỗ trợ xác minh. Khi nộp, cần yêu cầu ghi nhận vật mang dữ liệu và tình trạng niêm phong. Đồng thời, ghi nhận tài liệu đính kèm theo thủ tục. Một danh mục tốt giúp cơ quan tìm đúng tài liệu mà không phải đoán trong hàng nghìn tệp.

Nếu dữ liệu nằm trong thiết bị hoặc tài khoản của người đã chết, mất máy?

Không phải vì dữ liệu khó tiếp cận mà người thân được tự ý vượt qua cơ chế bảo mật. Cần xác định quyền quản lý hợp pháp, tình trạng thiết bị, tài khoản và nơi có thể lưu dấu vết như bản sao dự phòng, hệ thống giao dịch hoặc người nhận cùng cuộc trao đổi. Nếu không có quyền tiếp cận, người có quyền lợi có thể cung cấp đầu mối để đề nghị cơ quan tiến hành tố tụng thu thập theo thẩm quyền, thay vì mua dịch vụ xâm nhập hoặc khôi phục bất hợp pháp.

Trường hợp chỉ còn một thiết bị hỏng, cần tránh thử nhiều phần mềm không rõ nguồn gốc. Những phần mềm này có thể làm ghi đè dữ liệu. Hãy ghi nhận tình trạng thiết bị và cân nhắc đơn vị có chuyên môn. Việc phục hồi phải tuân thủ pháp luật và yêu cầu tố tụng tương ứng. Nếu chỉ sở hữu bản sao do người khác chuyển, cần nêu rõ nguồn và giới hạn hiểu biết. Không tự nhận đã tạo hoặc chứng kiến toàn bộ dữ liệu.

Các sai sót khiến dữ liệu bị nghi ngờ khi tranh tụng

Ba lỗi phổ biến là chỉ nộp đoạn có lợi, không giữ thiết bị nguồn và không giải thích được dữ liệu được tạo lập hoặc chuyển đến mình thế nào. Bên cạnh đó, việc đưa tệp lên mạng xã hội có thể làm lộ thông tin cá nhân hoặc nội dung vụ án mà không giúp chứng minh trước cơ quan có thẩm quyền. Nếu một bản chụp có chỉnh sửa để che dữ liệu riêng, cần ghi rõ đây là bản đã che và bảo toàn bản đầy đủ để việc đối chiếu hợp pháp có thể được thực hiện.

Trong một vụ án, chứng cứ điện tử phải được đặt bên cạnh lời khai và tài liệu giấy. Đồng thời, cần đối chiếu với kết quả kiểm tra khác. Không nên coi tin nhắn là sự thật trọn vẹn chỉ vì có dấu thời gian. Cũng không nên bác bỏ dữ liệu hoàn toàn chỉ vì chưa xác định ngay người gửi. Cách đúng là liệt kê những điều đã kiểm chứng và những điều cần xác minh. Đồng thời, xác định phương thức hợp pháp để bổ sung. Hồ sơ trung thực thường thuyết phục hơn một bộ ảnh được dàn dựng đẹp.

Ảnh chụp màn hình có được dùng không?

Có thể là tài liệu được cung cấp để xem xét, nhưng không mặc nhiên đủ xác thực hoặc đủ chứng minh. Nên giữ dữ liệu nguồn và thông tin liên quan để cơ quan có thẩm quyền kiểm tra, đối chiếu. [1]

Cần luật sư rà soát hồ sơ trong vụ án hình sự?

Bạn có thể chuẩn bị giấy mời, quyết định tố tụng, cáo trạng hoặc bản án đã nhận, kèm tài liệu liên quan và mốc thời gian cần xử lý. Liên hệ Công ty Luật TNHH Thái Dương FDI Hà Nội qua 0866 222 823 để đặt lịch trao đổi phạm vi hỗ trợ. Việc tư vấn phụ thuộc tư cách tố tụng, tài liệu và giai đoạn thực tế; không có cam kết trước về kết quả vụ án.

Nội dung là thông tin pháp lý chung. Việc áp dụng phụ thuộc chứng cứ, tư cách tố tụng và thời điểm. Đồng thời, phải xem xét các quy định có hiệu lực đối với từng hồ sơ.

Nguồn pháp lý

[1] Bộ luật Tố tụng hình sự — VBHN 172/2026/VBHN-LQ-VPQH ngày 01/10/2026 | Xem văn bản gốc

[2] Bộ luật Dân sự 2015 — số 91/2015/QH13 | Xem văn bản gốc

Tin nhắn và ghi âm có được dùng làm chứng cứ trong vụ án hình sự?