Di chúc viết tay không công chứng có hợp pháp không?

Di chúc viết tay không công chứng vẫn có thể hợp pháp nếu đáp ứng các điều kiện luật định. Gia đình tìm thấy một bản di chúc cha viết trước khi mất. Một người cho rằng không có dấu công chứng thì giấy đó vô giá trị. Người khác cho rằng có chữ ký của cha thì phải chia đúng nội dung. Cả hai cách nhìn đều bỏ qua những điều kiện quan trọng.

Di chúc viết tay không công chứng vẫn có thể hợp pháp. Nhưng phải kiểm tra người lập có minh mẫn, tự nguyện không, nội dung có hợp pháp không và hình thức có đáp ứng quy định không. Có chữ ký chưa đủ để kết luận; không công chứng cũng chưa đủ để bác bỏ. [1]

Khi nào bản di chúc tự viết có giá trị pháp lý?

Theo Điều 630 Bộ luật Dân sự, người lập phải minh mẫn, sáng suốt, không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép; nội dung không vi phạm điều cấm, không trái đạo đức xã hội và hình thức không trái quy định pháp luật. Di chúc bằng văn bản không công chứng, chứng thực vẫn có thể hợp pháp khi đáp ứng điều kiện luật định. [1]

Riêng di chúc không có người làm chứng phải đáp ứng Điều 633. Người lập phải tự viết và ký vào bản di chúc. Do đó, cần phân biệt bản cha tự viết với bản người con đánh máy rồi đưa cha ký. Hai loại này không thể được đánh giá theo cùng một điều kiện về hình thức.

Ví dụ, người cha tự viết toàn bộ nội dung và xác định rõ tài sản của mình, người nhận, ngày lập. Ông ký khi còn minh mẫn. Việc không có người làm chứng hoặc không công chứng không tự làm bản di chúc vô hiệu. Ngược lại, vẫn phải kiểm tra những điều kiện còn lại, không chỉ nhìn chữ viết.

Di chúc viết tay không công chứng: Ai được viết hộ?

Điều 634 quy định khi người lập không tự viết thì có thể tự đánh máy hoặc nhờ người khác viết, đánh máy, nhưng phải có ít nhất hai người làm chứng. Người lập phải ký hoặc điểm chỉ trước mặt những người làm chứng; họ xác nhận việc ký, điểm chỉ và ký vào di chúc. Các yêu cầu về nội dung và người làm chứng cũng phải được đáp ứng. [1]

Điều 632 loại trừ một số người làm chứng, gồm người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật. Người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan đến nội dung di chúc cũng bị loại trừ. Quy định còn loại trừ người chưa thành niên và những trường hợp về năng lực nhận thức được luật quy định. [1]

Bởi vậy, hai người con cùng ký làm chứng cho bản di chúc cha để lại tài sản. Việc này không đương nhiên đáp ứng yêu cầu về người làm chứng. Cần xem họ có thuộc nhóm bị loại trừ hay không.

Một số trường hợp còn có điều kiện riêng. Người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi phải lập di chúc bằng văn bản. Việc lập di chúc phải được cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý. Người bị hạn chế về thể chất hoặc không biết chữ phải đáp ứng yêu cầu riêng. Các yêu cầu liên quan đến người làm chứng và công chứng hoặc chứng thực theo Điều 630. Không nên lấy mẫu thông thường áp dụng cho mọi người. [1]

Di chúc phải ghi những nội dung nào để tránh tranh chấp?

Điều 631 yêu cầu những thông tin chủ yếu về ngày lập; họ tên, nơi cư trú của người lập; người, cơ quan hoặc tổ chức được hưởng; di sản và nơi có di sản. Khi có nhiều trang, cần đánh số từng trang và có chữ ký hoặc điểm chỉ của người lập theo quy định. Việc tẩy xóa, sửa chữa cũng phải được xác nhận đúng cách. [1]

Trong thực tế, câu “để lại đất phía sau cho con út” có thể gây tranh luận. Nguyên nhân là vị trí, diện tích và ranh giới chưa rõ. Nên đối chiếu mô tả trong di chúc với giấy tờ nhà đất, sơ đồ và hiện trạng. Không nên tự hiểu theo phần đang sử dụng.

Người lập chỉ có thể định đoạt phần tài sản thuộc quyền của mình. Nếu căn nhà là tài sản chung vợ chồng, cần xác định phần tài sản của cha. Di chúc của cha không tự biến toàn bộ căn nhà thành di sản của ông. Trước khi thực hiện di chúc phải xác định phần của mẹ hoặc người đồng sở hữu khác. [1]

Di chúc viết tay không công chứng khi người lập nằm viện

Tuổi cao hoặc việc nằm viện không tự chứng minh người lập thiếu minh mẫn. Điều cần làm rõ là tình trạng nhận thức và ý chí ở đúng thời điểm lập di chúc, không phải nhận xét chung rằng người đó “đã yếu lắm”. [1]

Khi có tranh chấp, cần đối chiếu những tài liệu liên quan. Chúng có thể gồm hồ sơ khám chữa bệnh quanh ngày lập và người trực tiếp chứng kiến. Mẫu chữ viết, chữ ký và nội dung trao đổi liên quan cũng có thể cần kiểm tra. Việc thu thập tài liệu phải hợp pháp. Không được tự tiếp cận dữ liệu y tế hoặc tài khoản riêng của người khác bằng cách trái phép. [2]

Ví dụ giả định, người lập đang được điều trị bệnh. Tuy nhiên, họ vẫn tự trao đổi rõ về tài sản và ký di chúc. Những người phản đối cần chỉ ra căn cứ nghi ngờ cụ thể. Ngược lại, một đoạn video ngắn ghi cảnh ký tên chưa đủ thay thế việc xem xét toàn bộ điều kiện. Vẫn phải đánh giá năng lực và sự tự nguyện của người lập.

Có di chúc cho một người thì những người khác có còn được hưởng?

Có thể. Điều 644 bảo vệ một số người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc, gồm con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng và con thành niên không có khả năng lao động. Khi đáp ứng điều kiện, họ được hưởng ít nhất hai phần ba một suất thừa kế theo pháp luật nếu di sản được chia theo pháp luật. Cần loại trừ trường hợp từ chối hợp lệ hoặc không có quyền hưởng theo luật. [1]

Ví dụ giả định:Di sản ròng của người cha là 900 triệu đồng. Con số này đã tách tài sản của người khác và thanh toán nghĩa vụ. Cha mẹ của ông đều đã mất. Ông chỉ có vợ, một con thành niên có khả năng lao động và một con chưa thành niên. Di chúc hợp pháp để toàn bộ di sản cho người con thành niên. Không có trường hợp từ chối hoặc bị loại khỏi quyền hưởng.

Nếu chia theo pháp luật, mỗi người có một suất 300 triệu đồng. Phần được bảo vệ của vợ và con chưa thành niên tương ứng 200 triệu đồng mỗi người. Người con được chỉ định nhận phần còn lại là 500 triệu đồng trong giả định này. Không lấy hai phần ba của toàn bộ 900 triệu đồng cho từng người.

Di chúc viết tay không công chứng: Bản nào có hiệu lực?

Điều 640 cho phép người lập sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc. Điều 643 quy định về hiệu lực khi có nhiều bản đối với một tài sản. Tuy nhiên, khi tranh chấp không nên chỉ nhìn tờ nào ghi ngày muộn hơn rồi bỏ qua tính hợp pháp và phạm vi thay thế. [1]

Ví dụ, bản sau chỉ bổ sung người nhận một khoản tiền gửi. Điều này chưa chắc đã thay thế toàn bộ nội dung về nhà đất trong bản trước. Ngược lại, văn bản thể hiện rõ việc thay thế di chúc cũ cần được xem xét. Phải căn cứ vào nội dung và điều kiện hợp pháp của chính văn bản đó.

Nếu chỉ một phần di chúc không hợp pháp, cần xem xét ảnh hưởng đến phần khác. Không mặc nhiên vô hiệu toàn bộ di chúc. Phần tài sản không được định đoạt có thể được giải quyết theo thừa kế pháp luật. Phần di chúc không có hiệu lực cũng có thể được xử lý như vậy trong trường hợp Điều 650 quy định. [1]

Nghi chữ ký giả hoặc di chúc bị sửa thì cần làm gì?

Trước tiên, bảo quản bản gốc trong tình trạng đang có. Không viết ghi chú trực tiếp, tô lại chữ, tẩy xóa hoặc tự sửa ngày tháng. Nên ghi nhận người đang giữ, nơi tìm thấy và có những bản sao nào để làm rõ nguồn tài liệu.

Tiếp đó, cần phân biệt các nhóm nghi vấn. Một nhóm liên quan đến chữ viết, chữ ký. Nhóm khác liên quan đến sự minh mẫn hoặc phạm vi tài sản. Giám định chữ ký không tự trả lời được người lập có bị ép buộc không. Hồ sơ y tế cũng không tự chứng minh tài sản ghi trong di chúc thuộc riêng người lập.

Khi khởi kiện, có thể đề nghị trưng cầu giám định hoặc yêu cầu cung cấp tài liệu. Cũng có thể đề nghị thu thập chứng cứ theo điều kiện của Bộ luật Tố tụng dân sự. Người phản đối cần chỉ ra điểm mâu thuẫn và tài liệu cần kiểm tra. Không nên chỉ khẳng định “không phải chữ của cha”. [2]

Điều 642 quy định cách xử lý khi di chúc thất lạc hoặc hư hại. Quy định áp dụng khi không có chứng cứ thể hiện đầy đủ ý nguyện đích thực. Vì vậy, bản chụp không đương nhiên vô giá trị. Tuy nhiên, bản chụp cũng không tự thay thế mọi yêu cầu chứng minh. Phải xem có chứng cứ đáng tin cậy nào khác hay không. [1]

Ba hình thức viết di chúc dễ nhầm

Di chúc do người lập tự viết và ký không đương nhiên bắt buộc công chứng nếu đáp ứng điều kiện luật định. Nếu người lập không tự viết mà đánh máy hoặc nhờ người khác viết, cần kiểm tra yêu cầu về người làm chứng và chữ ký theo Bộ luật Dân sự. Di chúc có công chứng, chứng thực lại có trình tự riêng. Trong mọi trường hợp, phải đánh giá năng lực, sự tự nguyện, nội dung định đoạt và người được hưởng không phụ thuộc nội dung di chúc; không kết luận giá trị di chúc chỉ từ việc có hoặc thiếu dấu đỏ.

Gia đình nên bắt đầu giải quyết từ đâu?

Hãy xác định đang tranh chấp tính hợp pháp của di chúc, cách hiểu nội dung hay tài sản được định đoạt. Sau đó mới lựa chọn thương lượng, thủ tục công chứng phù hợp hoặc yêu cầu Tòa án giải quyết. Chữ ký đồng ý của vài người thân không thể tự khắc phục mọi thiếu sót của một bản di chúc.

Bạn có thể mang bản di chúc, giấy tờ tài sản và giấy chứng tử. Hãy chuẩn bị thêm tài liệu quan hệ gia đình. Sau đó, đến Công ty Luật TNHH Thái Dương FDI Hà Nội để trao đổi qua0866 222 823. Kết luận về hiệu lực phải dựa trên hồ sơ. Không thể chỉ căn cứ vào việc bản di chúc có hay không có dấu công chứng.

Nguồn pháp lý

[1] Bộ luật Dân sự 2015, các Điều 609, 612, 625, 630–634, 640, 642–644, 648 và 650.

[2] Bộ luật Tố tụng dân sự, các Điều 91, 95, 102, 106 và 108; tham chiếu VBHN 99/VBHN-VPQH.